แผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 (พ.ศ. 2545-2559)

 

        แผนการศึกษาแห่งชาติในช่วงปี พ.ศ. 2540-2559 ประกอบด้วยแผนสำคัญสองฉบับที่ต่อเนื่องกัน ซึ่งกำหนดทิศทางการพัฒนาการศึกษาของประเทศไทยในยุคนั้น โดยเชื่อมโยงกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติและกฎหมายการศึกษาที่สำคัญ 

1. แผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2540-2544) แผนฉบับนี้ถือเป็น "แผนแห่งความหวังและอนาคต" ที่มุ่งเน้นการพัฒนา "คน" เป็นหลัก โดยมีวัตถุประสงค์และแนวคิดสำคัญดังนี้ :

   • มุ่งพัฒนาศักยภาพคนไทยให้มีคุณภาพ และเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประเทศ โดยการศึกษาเป็นกระบวนการหลักในการพัฒนา 
   • การพัฒนาบุคคล 4 ด้าน ได้แก่ ปัญญา, จิตใจ, ร่างกาย, และสังคม เพื่อเป้าหมาย "สร้างคนดี คนเก่ง และคนมีความสุข" 
   • การจัดการศึกษาเพื่อปวงชน (Education for All) โดยขยายโอกาสทางการศึกษาให้ทุกคนเข้าถึงได้อย่างเสมอภาค

   ประเด็นสำคัญ 3 ประการ ที่แผนฉบับนี้กำหนดไว้ 

   • การพัฒนามนุษย์ที่สมบูรณ์: คนทุกช่วงวัยควรได้รับการศึกษาและเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างมีคุณภาพ ดำรงชีวิตอย่างเป็นสุข สอดคล้องกับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง และการเปลี่ยนแปลงของโลกศตวรรษที่ 21 
   • การศึกษาที่สอดคล้องกับชีวิตจริงและบริบทสังคม: การศึกษาที่จัดให้ควรสอดคล้องกับความต้องการของบุคคล ชุมชน สังคม และประเทศชาติ รวมถึงความเจริญจริงของคนทุกชาติ ทุกวัฒนธรรม และนำไปสู่การสร้างงานและโอกาสประกอบอาชีพในท้องถิ่น [i, 58].
   • การปฏิรูปกระบวนทัศน์การจัดการศึกษา:
     • เปลี่ยนจากการเป็นผู้จัดการศึกษาโดยรัฐ มาเป็นการจัดการศึกษาโดยทุกภาคส่วนของสังคม 
     • เน้นการเรียนรู้ตลอดชีวิตและการเรียนรู้ด้วยตนเอง 
     • การศึกษาเป็นจุดศูนย์กลางของการพัฒนาคน และควรตอบสนองความต้องการและความถนัดของแต่ละบุคคล 
     • ทุกภาคส่วนของสังคมควรตระหนักถึงความรับผิดชอบร่วมกันในการจัดการศึกษา
     • มีการปฏิรูประบบการศึกษาในส่วนภูมิภาคและสถานศึกษาให้มีอิสระในการบริหารจัดการ
     • ส่งเสริมการวิจัยและประยุกต์ใช้เทคโนโลยีทางการศึกษา 
     • ส่งเสริมและสนับสนุนภาคเอกชนให้มีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา 
     • มีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ซึ่งเป็นผลมาจากการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างกว้างขวาง และเป็นจุดเริ่มต้นของการปฏิรูปการศึกษาที่สำคัญ 

2. แผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 (พ.ศ. 2545-2559) แผนฉบับนี้เป็น แผนแม่บทระยะ 15 ปี ที่เกิดขึ้นภายหลังการประกาศใช้พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และเชื่อมโยงกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2545-2549) ซึ่งเป็น "แผนในการปฏิบัติ" ที่กำหนดนโยบายและยุทธศาสตร์ไว้อย่างชัดเจน การปฏิรูปการศึกษาในช่วงนี้มีเป้าหมายให้ "ผู้เรียนมีลักษณะและพึงประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ คนเป็นคนดี คนเก่ง และคนมีความสุข" โดยมีรายละเอียดดังนี้:

   • คนดี: มีคุณธรรม จริยธรรม มีวินัย มีเหตุผล ซื่อสัตย์ ขยัน พากเพียร และสามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างสันติสุข
   • คนเก่ง: มีศักยภาพในการดำเนินชีวิต มีความรอบรู้กว้างขวาง มีความคิดสร้างสรรค์ เป็นคนทันสมัย และทำประโยชน์ให้กับตนเอง สังคม และประเทศชาติ
   • คนมีความสุข: มีสุขภาพทั้งร่างกายและจิตใจสมบูรณ์แข็งแรง จิตใจแจ่มใส มีมนุษยสัมพันธ์ที่ดีกับผู้อื่น เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ไม่เห็นแก่ตัว และรู้จักดำรงชีวิตอย่างพอเพียง

   แนวคิดหลักในการปฏิรูปการศึกษาภายใต้แผนฉบับนี้มี 3 ส่วน:

   • การศึกษาเพื่อปวงชน (Education for All)
   • สังคมพึงมีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา (All for Education)
   • การศึกษาเพื่อแก้ปัญหาสังคม (Education for All Problems)

   การปฏิรูปการศึกษาในภาพรวมแบ่งออกเป็น 3 ด้านสำคัญ:

   • ปฏิรูประบบการศึกษา (Structure Reform): เป็นการปรับบริหารจัดการศึกษาที่เคยอยู่กับกระทรวงศึกษาธิการ มหาวิทยาลัย และสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ ให้มีลักษณะและบทบาทที่เน้นองค์กรและหน่วยงานย่อยเข้ามามีส่วนร่วม.
   • ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ (Process Reform): เน้นความสำคัญที่ผู้เรียน และมุ่งเน้นการปฏิรูปวิชาชีพครูและบุคลากรทางการศึกษา.
   • ปฏิรูปการจัดการศึกษา (Management Reform): พัฒนาการจัดการศึกษาที่มีพื้นฐานรองรับกฎหมายการศึกษาที่ออกใช้แล้ว และกระจายอำนาจให้ทันเวลาที่กำหนด โดยใช้พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542.

   ยุทธศาสตร์ในการดำเนินงาน (Implementation Strategies) ภายใต้แผนนี้มี 10 ยุทธศาสตร์:

   1. การมีส่วนร่วมของคนทั้งประเทศ
   2. เปิดและสร้างโอกาสการเรียนรู้ทั่วประเทศ
   3. ส่งเสริมบทบาทชุมชน ประชาคม และประชาสังคม (Civil Society)
   4. ส่งเสริมบทบาทวัดและท้องถิ่น
   5. ส่งเสริมต่อเนื่อง
   6. ปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ให้เกิดความเข้มแข็งทางปัญญา
   7. ส่งเสริมความเข้มแข็งทางวิชาการการศึกษา
   8. บทบาทภาครัฐในการศึกษา
   9. ปฏิรูปการบริหารจัดการการศึกษา
   10. ปฏิรูปการศึกษาในรายจังหวัด

        โดยสรุป แผนการศึกษาแห่งชาติในช่วง พ.ศ. 2540-2559 มีจุดเริ่มต้นจากแผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2540-2544) ที่เน้นการพัฒนาคนในภาพรวม และต่อยอดด้วยแผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 (พ.ศ. 2545-2559) ซึ่งเป็นแผนแม่บทระยะยาว 15 ปี ที่วางกรอบการปฏิรูปการศึกษาอย่างเป็นระบบและครอบคลุม ทั้งด้านโครงสร้าง กระบวนการเรียนรู้ และการบริหารจัดการ โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือการสร้างคนไทยให้เป็น "คนดี คนเก่ง และคนมีความสุข" และส่งเสริมการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในสังคม